ENGLISH SECTIONVĂN HỌC THẾ GIỚINGÔN NGỮVĂN HỌCVĂN MINHVĂN HÓAKIỀU HỌCGIỚI THIỆU SÁCHGIÁO DỤCDANH SÁCH

“Đi tìm thời hạn đã mất”

với Marcel Proust

Nguyễn Bảo Hưng

*
« Đi tìm thời gian đã mất » là tựa đề giờ Việt của cục truyện « À la recherche du temp perdu » (1) tất cả bảy tập của đại văn hào Pháp Marcel Proust được coi thuộc nhiều loại tác phẩm văn học quý giá nổi danh rứa giới. Tuy nhiên, nếu nhờ vào tiếng tăm thắng lợi thường được tín đồ đời ưa đề cập tới, con số người thực sự tìm phát âm để dìm thức cực hiếm văn học tập về mặt tìm tòi trí tuệ sáng tạo của Proust lại rất có thể đếm được trên đầu ngón tay. Phiên bản thân tôi cũng nên thú dấn là không đủ gan góc và kiên nhẫn đọc mang đến nơi mang lại chốn nhằm ngốn trọn khoảng chừng ba ngàn trang sách được đánh giá thuộc một số loại khó nuốt của bộ Đi tìm… (mặc mặc dù nay tới dịp phải lao vào giai đoạn tuổi già bóng xế tôi ban đầu tìm hiểu lại, đọc ham mê thú, đôi khi còn đọc say mê phần đa trang sách của Proust). Tuy nhiên căn cứ vào rất nhiều phần của cuốn sách đã đọc cùng tìm kiếm học hỏi và chia sẻ thêm, tôi xin tạm thời tóm lược một phương pháp thô thiển các gì tôi cho rằng đã hiểu, hay lẽ ra tưởng rằng tôi đã hiểu được về Proust.

Bạn đang xem: Đi tìm thời gian đã mất

Thời gian “đã mất” và thời gian “đánh mất” theo Proust (*)

Trước hết ta hoàn toàn có thể coi “Đi tìm thời gian đã mất” là một mẩu truyện đời bên cạnh đó cũng là câu chuyện về một cuộc đời: mẩu truyện về Proust. Câu chuyện đời vì chưng là câu chuyện về một quy trình từ sau cuộc chiến tranh Pháp-Đức 1870 mang lại Đệ nhất chũm chiến, với về một môi trường xã hội nhưng mà Proust thân quen lui tới: cái xã hội thượng lưu trưởng đưa với nếp sống phù phiếm giả tạo ra ở đó thường thấy mở ra một một số loại nhân trang bị thời thượng với một thứ ngôn từ khoa trương rỗng tuếch. Cũng dựa vào được tham dự thường xuyên những buổi tiếp tân của buôn bản hội trưởng đưa này với quan sát các nhân thiết bị quay cuồng trong môi trường thiên nhiên phù phiếm giả chế tạo ấy, Proust mới nảy sinh nhu yếu nghiền ngẫm lúc này để đi kiếm cho bản thân một đời sống mang chân thành và ý nghĩa đích thực. Ta hoàn toàn có thể coi đó là động cơ hầu hết thúc đẩy Proust dấn thân vào cuộc hành trình “Đi tìm thời gian đã mất”. Cái khái niệm thời gian đã mất mà Proust ý muốn đi tìm để mang lại ấy, ta cần phân biệt với có mang “thời gian đánh mất” hay “thời gian lãng phí để mất đi” là loại thời hạn không thể đem lại, hoặc gồm tìm bí quyết lấy lại cũng chẳng đem về cho ta yêu thích nào.

Thời gian đánh mất (du temps gaspillé) là thời gian ta không biết sống và cống hiến cho ta, mà lại thích treo mặt nạ để mua vai ta đã chọn trong tấn tuồng đời (như nhân vật dụng thời thượng Legrandin chỉ lo làm bộ tịch cho cân xứng với hình hình ảnh mình mong được hiện ra trước mắt mọi người, chứ không đủ can đảm sống thật với cái tôi của bản thân – Marcel PROUST: A la recherche du temps perdu – Coll. Bouquins, Edit. Robert Laffont 1987- volume 1 – Du côté de chez Swann, pp 118-125). Nhưng thời gian đánh mất còn là một và đa số là thời gian lãng phí của trong thời gian tháng bị mất đi do ta sẽ sống mê muội để đuổi theo những ảo ảnh cuộc đời: danh vọng, địa vị, của cải, chủ nghĩa lý tưởng (như nhân đồ Kiên vào “Nỗi bi thảm chiến tranh” của Bảo Ninh)… cơ mà lãnh vực làm cho ta thường tiến công mất với dễ đánh mất thời gian hơn cả, ấy là tình yêu. Như mối tình mê muội của Swann với Odette de Crécy: trong lúc cùng Odette tham dự một trong những buổi trình tấu nhạc thính chống tại tư gia Verdurin, tình cờ Swann nhìn ra sinh hoạt Odette một đôi nét phảng phất chân dung của Zephora, vợ Moise, được Boticelli đánh họa xung quanh kính trong phòng nguyện Sixtine nên đâm ra đam mê mê. Trong lúc đó Odette, một góa phụ trở thành loại gái bao hạng sang, bằng những điệu bộ “em chã em chã” lửng lơ con cá xoàn kích mê thích được sự nghi hoặc ghen tuông vị trí Swann, làm cho Swann đề xuất cay cú bị tiêu diệt mê bị tiêu diệt mệt. Lúc tỉnh ngộ, biết rằng mình đã đuổi theo ảo ảnh, Swann chỉ biết chép miệng mà lại than: “Vậy là ta đã chi phí phạm đời ta biết bao năm, vì ta tưởng đã gặp mối tình lớn nhất, và ta tưởng có thể sẵn sàng chết vì một người đàn bà thực chất không làm ta ưa thích thú, chẳng hề phù hợp với sở yêu thích của ta” (“Dire que j’ai gâché des années de ma vie, que j’ai voulu mourir, que j’ai eu le plus grand amour, pour une femme qui ne me plaisait pas, qui n’était pas tháng genre”._ M.Proust: A la recherche du temps perdu – Coll. Bouquins, Edit. Robert Laffont 1987 – volume 1 – Du côté de chez Swann, p.316).

Có thể nói vào trường hợp chạy theo ái tình ảo hình ảnh này, Swann đang là nàn nhân của điều cơ mà Stendhal, trong tè luận “De l’amour” (1822) gọi là việc “kết tinh” (la cristallisation) để lý giải về hiện tượng lạ tình yêu thương mù quáng: như 1 nhánh cây thô trụi lá được vùi sâu vào mỏ muối nghỉ ngơi vùng Salzbourg, vài tháng sau khoản thời gian lấy lên, nhánh cây đó được phủ đầy phần đa hạt óng ánh như một cành kim cương; cũng vậy tình yêu thương mê muội là sụ kết tinh của các phẩm chất, những dức tính được tô vẽ trong trí tưởng tượng với đem ghép lên nhân đồ dùng ta theo đuổi. Nói khác đi, đối tượng người sử dụng cuồng mê say của ta chưa phải là bạn dạng thân con nguời bởi xương bằng thịt ta định theo đuổi, mà là hình hình ảnh người yêu hài lòng ta thêu dệt trong trí tưởng tượng với đem ghép lên con fan đó. Rồi tới khi được “giải kết”(décristallisé) ta bắt đầu biết là ta vẫn bị vỡ mặt vì điều mà lại thiên hạ vẫn call là cú sét ái tình. Bản thân Proust cũng đã thể nghiệm được điều này, lúc mượn lời nhân đồ vật xưng tôi để nói về Albertine nhưng mà tác giả, trong truyện, đã gồm thời si mê cùng ghen tuông cuồng nhiệt : ”Ta tưởng ta yêu một cô nàng nhưng, hỡi ôi, ta lại chỉ yêu sống cô ta bao gồm cái hào quang quẻ ửng hồng thoáng hiện tại trên khuôn mặt.” (Nous croyons aimer une jeune fille et nous n’aimons, hélas, en elle que cette aurore dont le vísage reflète momentanément la rougeur. M. Proust: A la recherche du temps perdu, Edit. Laffont 1987 Vol.3 La Fugitive, p.517). Những vụ đam mê mê theo kiểu “bé chiếc lầm” ấy ta thường chạm chán trong cuộc sống hàng ngày. Nhưng ráng vì tìm hiểu xem liệu có phải là môt trường hợp “kết tinh” xuất xắc không, ta lại thường ngả theo khuynh hướng cho rằng chàng trai hay cô nàng si tình đã nạp năng lượng phải bẫy hay bị bùa ngải. Nhưng mặc dù cho là nạn nhân của hiện tượng lạ “kết tinh” xuất xắc bị bùa ngải thì cũng phần đa là thí dụ về thời gian tấn công mất.

Khác với thời gian đánh mất là thời gian do ta lãng phí, thời gian đã mất (du temps perdu ou oublié) là thời hạn bị ta vô tình để lâm vào quên lãng đề nghị tưởng rằng nó đã hết đi, nhưng thực tế nó chỉ bị thất lạc mà thôi bắt buộc ta vẫn rất có thể tìm lại được. Vấn đề là ta có biết phương pháp hay đáng ra có thời cơ để “nhớ lại” và tạo nên nó sống lại tốt không? call là thời gian đã mất (chứ không phải thời hạn đánh mất) bởi là thời gian ta được sống và sống thực thụ cho phiên bản thân ta, bởi ta và cho ta, làm cho nên cuộc sống đời thường của ta. Nhưng vày là thời hạn ta sống cho ta và, vì cho rằng đã là của ta, nên ta ít thân thiện tới nó hơn là thời gian ta sống với nguời khác hay  người khác. Cũng vì vậy nó mới dễ bị lơ là, quăng quật rơi để từ từ chìm sâu vào quên lãng và có thể vĩnh viễn mất đi còn nếu như không nhờ một cơ hội ngẫu nhiên hay tình cờ nào đó gợi nhớ mang đến ta cái thời gian bị quên béng đó cùng thâu hồi nó toàn vẹn. Vì vậy, theo Proust, chỉ có thời hạn đã mất hay nhằm chìm sâu trong quên béng mới là thời gian thực sự thuộc về ta, làm nên cuộc sống thực sự của ta: nó chính là kho tích lũy đầy đủ cảm xúc, những khoảng thời gian rất ngắn ý vị nhất mang lại ý nghĩa cho đời sống của ta. Nhưng cũng như cõi vô thức mới là căn cơ của cái ngã theo phân chổ chính giữa học của Freud, thời gian vẫn mất (hay hoàn toàn có thể mất đi) mới đó là kho bảo bối ẩn lốt của cõi sống trung ương linh theo Proust. Tuy vậy làm cầm cố nào nhằm tìm lại được kho tàng kín đó? Câu trả lời không dễ dàng và đơn giản như ta tưởng. Ta có thể nói rằng ngay rằng, chiếc kho tàng kín đáo hay cái thời hạn đã mất ấy, ta không thể biết được để đi tìm kiếm nó ; nhưng chỉ do tự nhiên hay tình cờ ta mới gặp được nó nhưng mà thôi. Lý do vậy ? trước lúc đi vào giải thích, ta phải bàn qua về khái niệm ”trí nhớ” mà, với Proust, ta nên gọi là ”ký ức”. Đây không phải là một trò đùa chữ nghĩa. Có nắm được sự khác hoàn toàn về nội dung ý nghĩa sâu sắc của nhì từ này ta mới thấy được tầm nhìn khai phá sáng tạo của Proust.

Một cõi nhân sinh trong một tách bóc trà (*)

Để phi vào hành trình đi kiếm giải thích, ta nên trở về với trích đoạn liên quan tới mẩu chuyện về vị bánh madeleine tức là loại bánh ngọt nhỏ có đầy đủ đường gân như được đúc từ bỏ khuôn một vỏ sò. Trích đoạn này, mà các sách giáo khoa thường xuyên gán mang đến tựa đề « Un univers dans une tasse de thé » (M. Proust: A la recherche du temps perdu – Edit. Laffont – vol.1 – Du côté de chez Swann, pp 56-59), có thể nói là giữa những đoạn văn khét tiếng nhất mà bất cứ ai muốn nói tới Proust bắt buộc không kể tới, cũng giống như đoạn đường binh lực với một quân nhân vậy (dù rằng đoạn văn này chưa phải là tất cả Proust, tương tự như đoạn mặt đường chiến binh chưa phải là binh nghiệp của một quân nhân).

Đoạn văn này tương quan đến quãng đời niên thiếu thốn của Proust, khoảng thời hạn từ 1878 mang lại 1884, lúc vào những thời điểm dịp lễ Pâques Proust cùng mái ấm gia đình về ngủ mát trong nhà ông cậu trên Illiers-Combray, một thị trấn thuộc phân tử Eure-et-Loire cách tp Chartres 24 cây số về phía tây nam. Illiers-Combray, mà lại trong truyện Proust chỉ gọi là Combray, là khởi điểm cho toàn cục tập truyện do nó là sảnh khấu cho một bi kịch nhỏ dại với cậu nhỏ xíu Proust, tuy nhiên với một dứt happy end buộc phải dã giữ lại một tuyệt hảo sâu sắc mang lại Proust, đồng thời tạo nên mối gút mắc cho toàn thể « Đi tìm… ». Là một đứa bé nhỏ yếu đuối cơ mà đa cảm cùng nhạy cảm, Proust quen sống bên dưới sự nuông chiều của mẹ. Tất cả một yêu cầu trở thành hầu hết nghi thức (rite), gồm được vừa lòng mới giúp cho Proust dễ dãi tìm ra giấc ngủ : đó là cái hôn của bà mẹ mỗi tối bỏ lên trán Proust để chúc Proust ngủ đủ giấc lành. Mà lại một bữa nhà bao gồm khách là Swann tới cần sử dụng cơm tối. Bởi vì bận tiếp khách cần tới tiếng đi ngủ chị em không thể tới hôn trán Proust như thường xuyên lệ. Search mọi phương pháp để nhắc người mẹ không được, Proust ra quyết định ra hiên nhà đứng chờ chị em để đòi cho được loại hôn. Cho tới khi tía mẹ bắt gặp sau khi tiễn khách ra về, Proust lại đâm hồi hộp lo hại là cha sẽ la, bà mẹ sẽ giận. Tuy thế khi nhận thấy bộ mặt hoảng loạn thiểu não của con, bố Proust, thường xuyên lệ hết sức nghiêm khắc, đã không la rầy nhưng còn làm cho mẹ sống lại cùng với Proust. Cầm là đêm đó cậu bé xíu Proust không chỉ là có thừa nhận được dòng hôn với lời chúc ngủ đủ giấc của bà bầu mà còn được mẹ nằm bên cạnh đọc mang lại nghe truyện François le Champi ở trong nhà văn George Sand. Và cái đêm thần tiên ấy, mặc dù biết là đêm độc nhất, tuy thế Proust vẫn ước ao nó được tái diễn. Lưu niệm của Proust về cái đêm được mẹ nằm bên cạnh đọc đến nghe truyện Francois Le Champi ấy, có tác dụng tôi can hệ tới mối ngọn ngành của tôi lúc còn là học sinh trung học.

Hồi ấy, đang phải sẵn sàng thi tú tài buộc phải tôi chỉ lo chúi mũi vào bài vở, mong sao giành riêng cho được tấm bằng mà thôi. Ấy vậy mà lại một bữa tôi bỗng dưng dưng rung rộng một cô nàng không cùng lớp nhưng phổ biến một trường. Sau vài ba lần gạ gẫm có tác dụng quen không được, tôi đành chơi bạo thảo một bức thư trao tay với vài ba lời mở màn như sau: “Chưa gặp em, tôi đang nghĩ rằng… Có người con gái đẹp như trăng …” Không biết bao gồm phải vì cô nàng có tâm trí tốt, hay vị tôi đường nét chữ rồng cất cánh phượng múa cơ mà sau bữa đó, các lần đối diện gặp nhau, cô lại miệng ngậm một ngón tay loại mủm mỉm cười, tay kia bịt nửa mặt ra vẻ rụt rè thẹn thùng, khiến con tim tôi cứ nhảy cà tưng cà tưng như ý muốn gõ nhịp mang đến vũ điệu mambo chachacha í. Nhưng tình ái học trò của mình chỉ đi được chặng đường đó là gặp mặt đèn đỏ. Năm sau, chỉ từ mình tôi lủi thủi cho trường trên tuyến đường vẫn đầy lá rụng, tuy vậy miệng lại lầu bầu : « Thu cho làm bỏ ra cho lá nên rụng rơi… Lá rơi (mẹ kiếp) cho ăn hỏi về…”. Mối nguồn cơn của tôi, với thời gian, rồi cũng lên domain authority non còn chỉ để lại một dấu thẹo nhỏ. Nhỏ dại thì tất cả nhỏ, tuy thế cũng đủ làm tôi quên bẵng chiếc không khí hồn nhiên vô tư của tuổi học tập trò. Cái tuổi dành riêng cho đám thư sinh đầu xanh như tôi, đến trường tai nghe lời thầy giảng, tuy nhiên mắt lại nghếch về phía mấy con bạn dãy bàn sát bên miệng đang dần lép nhép thủ thỉ với nhau. Cơ mà cũng nhờ vệt thẹo đó, ni tôi bắt đầu hiểu tại sao mỗi lần nghe nhắc tới Combray, Proust chỉ nhớ bao gồm căn phòng địa điểm mỗi về tối được chị em tới ban cho nụ hôn và loại lần được bà mẹ nằm đọc mang lại nghe truyện Francois Le Champi của George Sand . Còn lại những gì thuộc về Combray, số đông sinh hoạt với form cảnh thân thuộc của thị xã ấy, đầy đủ bị gạt qua bên lề, để rồi dần dà bị vùi sâu vào quên lãng.

Vĩnh viễn vùi sâu ? rất có thể lắm chứ, trường hợp như không tồn tại cái chiều tối đông ấy : một trong những buổi chiều đông bi ai khi Proust sóng ngắn trở về nhà, người mẹ sợ Proust lạnh bèn không nên pha một bình trà và mang đến một chiếc bánh madeleine để Proust ăn cho ấm bụng. Tuy ko đói, dẫu vậy để vui vẻ mẹ Proust nhấn lời. Ai dè bắt đầu cắn vào miếng bánh vừa mới được nhúng trong tách trà, Proust đột thấy kéo lên một niềm mừng thầm làm tan biến hóa mọi ý tưởng bi thương chán chường. Niềm hí hửng này vày đâu nhưng ra ? Proust tợp ngụm vật dụng hai, rồi thêm ngụm nữa, vừa tợp vừa nhấm nháp mùi vị làm thức dậy cảm hứng hoan lạc nơi Proust. Nhưng mà mùi vị vẫn đó mà cảm xúc đã không tăng lại còn chảy loãng. Vậy là cảm xúc có contact với vị bánh nhúng trà, tuy vậy lại không hẳn do vị bánh mà ra. Proust gắng nhớ lại xem đang gặp cảm giác này sinh sống đâu, khi nào ? tuy vậy càng áp dụng trí nhớ, xúc cảm càng chơi vơi y như khủng hoảng bong bóng xà bông với một chú bé : càng giơ tay với, khủng hoảng bong bóng càng cất cánh cao tính đến lúc rã vỡ. ở đầu cuối Proust quyết định buông xuôi và gật đầu đồng ý quay về cùng với những bận rộn ưu bốn hàng ngày. Đúng vào tầm khoảng ấy quá khứ vụt hiện tại lên : Thì ra loại mùi vị đã làm cho sống dậy xúc cảm hoan lạc địa điểm Proust đó là cái vị của miếng bánh Madeleine nhúng vào bóc tách trà mà lại trước đây, vào một dịp hè nghỉ ngơi Combray, dì Léonie đã mang đến Proust nếm khi Proust đến thăm hỏi tặng quà dì một sáng chủ nhật. Với rồi cùng với mùi vị bánh madeleine, cả một size trời kỷ niệm liên quan đến thị làng mạc Combray, chỗ Proust đã thử qua phần nhiều chuỗi hè hạnh phúc êm ả chợt bừng thức dậy : hồ hết nhân vật thân quen Proust vẫn chào hỏi hàng ngày, căn nhà thờ, thành phố chợ, những con đường thân thuộc thường qua lại để mua đồ mang lại mẹ…

Đoạn văn nói tới miếng bánh madeleine rất có thể được xem như là đoạn văn được nhắc đến nhiều nhất trong tòa tháp của Proust, và cũng là đoạn văn tôi vẫn đọc đi đọc lại những lần : đọc khi còn là học sinh trung học để sẵn sàng cho bài bác giảng văn vào lớp ; hiểu lại khi lên đh để được nghe giáo sư đào tạo và giảng dạy cho đọc biết thêm ; và nay gọi lại với mọi phần khác của thành tựu để xay ngẫm. Đọc nhẩn nha. Đọc tà tà. Đọc new được vài ba trang đã quẳng sách đi. Quẳng sách đi bất thần lôi ra dọc lại. Vừa hiểu vừa kiểm tra với những tích tắc sống của bạn dạng thân nhằm hiểu sâu hơn, hiểu giáp hơn, gọi được đúng ra ý tác giả. Ấy, có lẽ rằng nhờ chăm chỉ đọc theo phong cách ngâm tôm vậy nên (con tôm cần ngâm mang lại ngấu thì mắm new lên men cùng bốc mùi hương thơm được, có đúng không nào nào ?), bắt buộc một lần đọc là 1 lần ưng ý thú, một đợt đọc là một trong những lần tôi lại phát hiện thêm được một vài điều mới mẻ.

Miếng bánh madeleine cùng hai nhiều loại ký ức (*)

Điều phát hiện trước tiên đem lại đến tôi các thích thú, ấy là loại nhìn sáng chế khai phá của Proust về điều nhưng mà ta vẫn quen gọi là ” trí nhớ” thực tế không đơn giản như ta tưởng. Ngược lại với Proust, cái khái niệm ” trí nhớ” này lại chỉ gồm một câu chữ hạn hẹp, không thể dùng để miêu tả được điều nhưng miếng bánh madeleine đã có tác dụng sống dạy trọn vẹn kỷ niệm địa điểm Proust về thời niên thiếu tại Combray,

Để làm phân biệt hơn tầm đặc trưng của tính khai phá sáng chế của Proust về khái niệm nhưng ta vẫn quen thuộc gọi ” đầu óc ” ấy, đề nghi ta hãy tham khảo lại đoạn văn tôi dã nêu trên, dẫu vậy lại với mẫu tiểu đề « La petite madeleine ou les deux mémoires » (Miếng bánh madeleine với hai các loại ký ức). Đây cũng là tiểu đề của một số trong những sách giáo khoa chắc hẳn rằng dựa trên đái đề của nhà phê bình Claude Mauriac vào cuốn sách về Proust của ông : (” Proust ” .- Écrivains de toujours, Éditions du Seuil, pp. 143 – 146), nhiều loại sách giáo khoa được mang ra giảng dạy thời tôi dang sẵn sàng thi tú tài. Giả dụ dịp đó tất cả ai nhờ vào tôi dịch dòng tựa bày ra tiếng Việt, tôi đang dịch tức khắc, dịch tút suỵt ra là « Miếng bánh madeleine cùng hai loại trí nhớ ». Dịch chắc ăn như bắp, dịch đầy tin cậy như lúc ta tải được đúng loại thuốc trừ hôi nách đúng thương hiệu Con nai xoàn ngơ ngác xuất xắc của Bà Lang trọc. Tại vì lúc kia tôi dịch tin cẩn như vậy, chính vì tra bất kể cuốn trường đoản cú điển Pháp-Việt làm sao ta chẳng thấy rằng từ mémoire được dịch tức thì ra là trí nhớ. Nhưng sư tin cẩn ấy là chỉ dựa trên cái gọi biết của cậu học viên còn ngồi bên trên ghế đơn vị trường. Cũng may, lúc ấy người nhờ vào dịch đang không bắt tôi đề xuất đi sâu vào nội dung của cái hiện thực Proust mong muốn làm sinh sống dậy. Còn nếu như không chắc là tôi mới thấy rằng từ trí nhớ được chọn là không ổn khiến tôi đâm lúng túng.

Xem thêm: Ăn Uống Để Giảm Cân 7 Ngày Chuẩn Khoa Học (Giảm 2Kg/Tuần), Chế Độ Ăn Giảm Cân Để Nhanh Lấy Lại Vóc Dáng

Bởi vày từ trí nhớ, theo nghĩa hay dùng, để chỉ gần như sự việc xảy ra ta mong dùng trí óc để khắc ghi hoặc vận dụng trí óc để rất có thể nhớ lại. Như khi ta khen một cậu nhỏ bé có trí nhớ giỏi vì học bài bác chóng thuộc và lại nhớ dai ; hoặc lúc ta vỗ trán than rằng « trí nhớ bản thân sao hồi này nó cùn quá » chỉ bởi vừa chạm mặt một người trông quen mặt nhưng mà moi óc mãi không nhớ ra tên. Trí nhớ hiểu theo nghĩa thịnh hành này, Proust lại nhận định rằng chỉ gồm một ý nghĩa sâu sắc hạn hẹp, phiến diện và nhất thời. Hẹp vì những sự kiện ghi lưu giữ thường là do chọn lọc chủ quan với mục tiêu thực dụng : cậu học trò chỉ học tập thuộc những bài bác phải học để trả bài, hoặc những điều cần ghi nhớ để làm bài kiểm hay phải đi thi. Phiến diện là do ý đồ gia dụng thực dụng của nó : anh thí sinh chọn học một số trong những bài mang lại là đặc trưng với hy vọng sẽ trúng tủ ; mà lại khi bị trât con đường rầy anh ta lại thấy những bài đó là vô tích sự. Cũng bởi vì tính không lớn và phiến diên đó yêu cầu cái hiện thực vị trí nhớ mang về thường chỉ có giá trị thực dụng tuyệt nhất thời. Ko kể một vài trường hợp đặc biệt, những bài học kinh nghiệm ở lớp dưới thường bị bỏ quên để nhịn nhường chỗ mang lại những bài học mới sinh sống lớp trên. Vì thế ta rất có thể ví trí nhớ, theo nghĩa thông dụng, như là một ngăn tủ lưu lại hồ sơ. Chừng nào những hồ sơ còn hữu ích, có lợi ta còn ý muốn lưu giữ. Cơ mà khi đánh giá chúng không thể cần thiết, ta sẵn sàng chuẩn bị đem rục vứt để nhường nơi cho phần lớn hồ sơ mới. Vì vậy Proust mới nhận định rằng cái ta vẫn gọi là trí tuệ lại chẳng xứng với danh hiệu trí nhớ chút nào. Cái trí mà ta cứ tưởng khôn ngoan đáo để ra phết ây nào có biết nhớ cho ra hồn : mẫu đáng nhớ nhiều lúc lại chẳng chịu nhớ, nhiều khi lại chỉ thích hợp nhớ toàn hầu như thứ tào lao gì đâu. Ngay mẫu đêm được nằm sát mẹ sinh hoạt Combray nhưng mà Proust đến là buộc phải được tự khắc họa trong cả đời, nay tất cả nhớ lại, chắc chắn Proust cũng chỉ nhún mình vai trường đoản cú nhủ : ừa, nhưng sao hồi kia mình lại trẻ em thế nhỉ ! Cũng may là còn lại mùi vị của cái bánh madeleine tẩm trà. Bằng không cả một khung trời hạnh phúc của các ngày hè dịu dàng tại Combray có thể theo thời gian đã trở nên vùi đậy trong lãng quên. Bởi thế Proust bắt đầu cho rằng : « Cái làm cho ta nhớ lại được rất nhiều nhất về một hữu thể lại đó là cái ta lơ là bỏ quên (vì bị ta phải chăng rúng nên nó mới bảo toàn được toàn diện hương nhụy). Vì vậy cái phần tốt đẹp tuyệt vời nhất của ký kết ức lại nằm ở ngoài ta : trong chiếc chớm giá của trận mưa đầu mùa, trong mùi thơm của một khuê chống cài kín song the tuyệt trong khá khói tỏa ra trường đoản cú vung cơm trắng thơm mùa lúa mới… trong bất cứ những gì bị trí tuệ coi là vô tích sự bắt buộc không mảy may đoái hoài ; vậy cơ mà chính các chiếc ấy mới khiến cho ta gặp lại được chính ta, với cũng chỉ có những cái ấy bắt đầu là kho dự trữ sau cùng của dĩ vãng, có nghĩa là cái phần tốt đẹp tuyệt vời nhất bởi lẽ, khi mà những giọt nước đôi mắt tưởng như đang khô cạn, chỉ riêng chúng mới làm ta còn xao xuyến khóc được. Ở phía bên ngoài ta ? Đúng ra là ngơi nghỉ trong ta, nhưng lại lại vuột thoát ra khỏi tầm chú ý của ta, nên mới bị đắm chìm không ít trong quên lãng » (… ce qui nous rappelle le mieux un être, c’est justement ce que nous avions oublié (parce que c’était insignifiant et que nous lui avons ainsi laissé toute sa force). C’est pourquoi la meilleure part de notre mémoire est hors de nous, dans un souffle pluvieux, dans l’odeur de renfermé d’une chambre ou dans l’odeur d’une première flambée, partout où nous retrouvons de nous-même ce que notre intelligence, n’en ayant pas l’emploi, avait dédaigné, la dernière réserve du passé, la meilleure, celle qui quand toutes nos larmes semblent taries, sait nous faire pleurer encore. Hors de nous ? En nous pour mieux dire, mais dérobé à nos propres regards, dans un oubli plus ou moins prolongé.- M. Proust : A la recherche du temps perdu, Edit. R. Laffont 1987. Vol.1 A l’ombre des jeunes filles en fleurs, p.534)

Tới đây chắc chắn quí bạn đọc cũng thông cảm cho phần nào lý do tôi hy vọng xin rút lại từ « trí nhớ », như là từ ta vẫn thường gặp mặt khi tra chữ « mémoire » vào từ điển. Cố nhưng tại sao Proust lại không coi « trí nhớ » là nguyên nhân mang lại cho Proust cái niềm hí hửng khi được nhấm vào miếng bánh madeleine tẩm trà đó ? Để trả lời cho được minh bạch và cũng đồng thời cho thấy thêm cái quan sát khai phá sáng tạo của Proust, ta cần đọc lại kỹ đoạn văn dưới đây : « Thoạt nhìn, miếng bánh madeleine chẳng gợi gì vào tôi trước khi tôi nhâm nhi nó ; chắc rằng từ bữa kia tới tiếng tôi đã quen chú ý thứ bánh đó trên khay các tiệm bánh ngọt mà không còn mó tới, đề xuất hình hình ảnh nó đã bóc rời cùng với chuỗi ngày nghỉ ngơi Combray nhằm gắn bó với thời gian những ngày sau đó ; cũng rất có thể kỷ niệm của những ngày xa xưa từ khóa lâu bị ký ức vứt rơi, hay vẫn ngủ mài miệt … nên không còn đủ sức nhằm ngoi lên vùng ý thức. Nhưng, từ một quá khứ xa xôi các hữu thể tưởng như đã mất đi, tưởng như sẽ tan biến, tưởng như không hề gi tồn tại, thì chỉ riêng các cái mảnh mai hơn, sương sương hơn, dẫu vậy dai dẳng hơn, đó là mùi hương và mùi vị vẫn tồn tại, như các linh hồn để kể nhở, như để hóng được hồi sinh, như để dựng lại trên gò gạch đổ nát cả một vùng trời mênh mông kỷ niệm. » La vue de la petite madeleine ne m’a rien rappelé avant que je n’y eusse goûté ; peut-être, en ayant souvent aperçu depuis, sans en manger, sur les tablettes des pâtissiers, leur image avait quitté ces jours de Combray, pour se livrer à d’autres plus récents ; peut-être parce que, de ces souvenirs abandonnés mê say longtemps hors de la mémoire, rien ne survivait, tout s’était désagrégé ; les formes – et celle aussi du petit coquillage de pâtisserie, et mê mẩn grassement sensuel sous son plissage sévère et dévot – s’étaient abolies, ou, ensommeillées, avaient perdu la force d’expansion, qui leur eût permis de rejoindre la conscience. Mais, quand d’un passé ancien rien ne subsiste, après la mort des êtres, après la destruction des choses, seules, plus frêles, mais plus vivaces, plus immatérielles, plus persistantes, plus fidèle, l’odeur et la saveur restent encore longtemps, comme des âmes, à se rappeler, à attendre, à espérer, sur la ruine de tout le reste, à porter sans fléchir, sur leur gouttelette presque impalpable, l’édifice immense du souvenir. – M. Proust : A la recherche du temps perdu, Edit. Laffont 1987. Vol. 1 Du côté de chez Swann, pp. 58-69).

Vậy là, như đã trình diễn ở trên, từ ” trí nhớ” không phản ánh đúng niềm tin nội dung của sự nhớ lại theo Proust. Hai là, nếu dùng từ « trí nhớ » để dịch toàn cục các chữ « mémoire » trong tác phẩm, việc làm này chẳng những đã không giúp cho người đọc tách bóc thoát khỏi ý niệm cố hữu về sự việc nhớ lại bằng vận dụng trí tuệ, mà gồm thê còn gây nên một lẫn lộn mơ hồ khiến cho họ khó nắm bắt được sự phân phát hiện mang ý nghĩa chất khai phá sáng sủa tạo của Proust về sự việc nhớ lại. Bởi không tìm ra được trường đoản cú nào không giống để thay thế từ mémoire, Proust đành đề xuất mượn tính từ volontaire (mémoire volontaire) hoặc cụm từ vấp ngã túc de l’intelligence (mémoire de l’intelligence) để chỉ sự ghi nhớ lại theo nghĩa « trí nhớ », cùng tĩnh từ involontaire để chỉ hiện tượng nhớ lại do vô tình hoặc không chủ kiến (mémoire involontaire) theo quan niệm của ông. Suôn sẻ hơn Proust, thường xuyên tra cứu giúp từ điển với tài liệu sách vở, tôi kiếm ra được nhị từ khác, tuy đồng nghĩa với « trí nhớ », mà lại lại không có chỉ lốt là những sự khiếu nại được lưu giữ và nhớ lại phải chịu sự điều động của trí tuệ, sẽ là « lưu ức ». Ngoài ra là trường đoản cú « hồi ức » để nói lên sự phục hồi một dĩ vãng vẫn ngủ yên trong cõi vô thức của ta, nay được thiết kế bừng tỉnh thức giấc nhờ một yếu ớt tố nước ngoài lai tình cờ; cũng tương tự trong truyện cổ tích, cô công chúa ngủ vào rừng dường như không tự bản thân sống lại, cơ mà nhờ có nụ hôn của đại trượng phu hoàng tử. Sau một hồi lừng chừng cân nhắc, sau cuối tôi ra quyết định đổi tè đề thành : « Miếng bánh madeleine và hai loại ký ức.»

Từ ký ức chọn cho loại tiểu đề này còn có thê phát âm theo nghĩa từ điển quen dùng, nghĩa là để chỉ toàn bộ những gì, mặc dù cho là bằng trí tuệ giỏi qua cảm thấy giác quan, được tích lũy làm nên đời sống vai trung phong linh của ta. Nói không giống đi, ta có thể ví từ ký ức như một bên kho chất đựng đủ loại vật dụng vào nhà. Còn lưu ức là quần thể vực dành cho những nguyên tắc được chọn lọc để ta áp dụng khi đề nghị đến. Còn hồi ức là nơi chất đống phần nhiều thứ không cần thiết hoặc đồ gia dụng thuộc lọai xêp xó, nhưng vì chưng tiếc rẻ cần ta new dồn vào một góc tường. Vậy là sát bên từ ký ức nhằm nói về toàn cục các sự khiếu nại được bảo tồn trong tâm thức của ta ; còn những từ lưu ức và hồi ức lại để ý ta rằng, theo quan niệm của Proust, trong thao tác nhớ lại, không chỉ có bản chất các sự khiếu nại được ghi nhớ lại, mà thể thức làm cho những sự kiện đó được gia công sống lại cũng quan trọng không kém. Gồm nắm được sự phân định này của Proust giữa ” lưu ức” với ”hồi ức”, ta bắt đầu hiểu được vì sao cùng một quãng văn liên quan đến miếng bánh madeleine, lại hoàn toàn có thể chọn hai tiểu đề không giống nhau. Thực ra, dù cho là “Một cõi nhân sinh vào một tách trà” hay “Miếng bánh madeleine với hai một số loại ký ức”, hai tiểu đề này không còn đối nghịch nhau; trái lại, chúng còn bổ sung cho nhau để soi sáng đến ta về sự biệt lập giữa hai các loại ký ức và khả năng phục hồi quá khứ của chúng: cái tựa “ Miếng bánh madeleine tốt hai một số loại ký ức” là để để ý ta về vai trò của mẫu bánh madeleine như là động cơ thúc trên đây Proust tìm ra được sự khác biệt ra hai loại ký ức. Còn mẫu tựa “ Một cõi nhân sinh trong một bóc tách trà” lại cảnh báo ta rằng hình ảnh cái bánh madeleine ko thôi, không đủ để làm sống dậy kỷ niệm của dòng thời niên thiếu nghỉ ngơi Illiers-Combray. Trái lại, chỉ lúc miếng bánh được tẩm trà tilleul, mùi vị và mùi vị của nó bắt đầu làm ngủ dậy niềm khoái cảm buổi sớm chủ nhật lúc Proust được dì Leonie trao mang lại miếng bánh, và thuộc với kích thích sinh lý này là cả một niềm mừng cuống của chuỗi ngày niên thiếu đẹp đẽ Proust đã có được trải qua trên Combray.

Kiếm ra từ nhằm dịch tiểu đề cũng tương tự để phân định hai loại ký ức (lưu ức và hồi ức), tôi mới thấy là mình suôn sẻ hơn Proust vì có công dụng lựa chọn từ ham mê đáng để trình bày sự lưu giữ lại cho cân xứng với quan tiền niệm sáng tạo của Proust. Từ đó tôi lại phát hiện nay thêm một điều mớ lạ và độc đáo khác khá thú vị : giờ đồng hồ Việt là một ngôn ngữ đầy đủ sức sinh sống nhờ tất cả một tiềm năng mập sáng tạo. Tiềm năng sáng chế đó trước hết bởi vì tiếng Việt là lắp thêm tiếng đối chọi âm dẫu vậy lại có kết cấu câu được gia công thành bởi những từ ghép là đông đảo từ rất có thể do nhị hoặc bố từ khác biệt ghép lại thành. Thiết bị đến, tiếng Việt là sự việc hội nhập của tương đối nhiều tiếng gốc khác nhau : tiếng Hán, giờ Pháp (với gốc la tinh) với tiếng Việt chính gốc. Dựa vào đặc tính của giờ Việt là ngôn từ đơn âm lại gồm các từ vựng được kết cấu bởi những từ ghép nên ta bao gồm thể, tùy thuộc vào hoàn cảnh, phụ thuộc vào nhân vật, tùy theo tâm trạng, phụ thuộc vào cảm nghĩ, tạo thành từ mới bằng cách hoán đổi địa điểm của chữ vào một từ, hoặc sửa chữa thay thế một chữ như thế nào đó bằng một chữ khác trong một từ để gia công cho ý tưởng được sáng tỏ, hoặc làm nổi bật sắc thái (nuance), âm hưởng (résonnance) đặc biệt của điều ta muốn diễn tả. Tôi cho rằng nếu siêng năng tìm hiểu thấu đáo và chú ý sử dụng chữ nghĩa một cách ý thức, có cân nhắc, tất cả lọc lựa, ta vẫn thấy tiếng Việt là một trong những ngôn ngữ sáng tạo, gồm phép thần thông thay đổi không thua gì ông Tề thiên đại thánh dám tiến công cả trời luôn. Để minh chứng tôi xin tạm thời liệt kê dưới đây danh sách những từ vựng được chế tạo thành cùng với từ tưởng chọn làm gốc tôi vẫn sưu trung bình được : ý tưởng, tứ tưởng, suy tưởng, lý tưởng, tưởng tượng, tưởng nhớ, tưởng niệm, tin tưởng, hồi tưởng, hoài tưởng, mơ tưởng, tơ tưởng, vọng tưởng, đồng tưởng, trả tưởng, ảo tưởng, ko tưởng, hư tưởng, hoang tưởng, bệnh tưởng, cuồng tưởng, huyễn tưởng… Bây tiếng tôi xin nhờ mấy vị soạn từ điển hoặc các nhà giải thích phê bình định nghĩa dùm tôi mỗi từ trên và, nếu có thể được, cho một câu ví dụ kèm theo sẽ giúp đỡ tôi nắm rõ cách thực hiện chúng ưng ý đáng. Bao gồm thế, ta mới thấy khả năng mô tả của giờ Việt đa dạng chủng loại và đa dạng mẫu mã như chũm nào. Ví dụ hơn, tôi xin rước chữ ức làm thí dụ. đưa ra riêng với chữ này có tác dụng gốc, tôi có thể kiếm ra tía từ không giống nhau : ký ức, lưu lại ức, hồi ức để mô tả không mấy khó khăn điều nhưng Proust đang phải vận dụng tới các cụm tự như mémoire affective, mémoire involontaire hoặc mémoire volontaire, mémoire de l’intelligence, cơ mà cũng chỉ để giải thích hơn là diễn tả. Chắc hẳn rằng vì vậy nên những cụm từ kể trên được nhìn nhận thuộc các loại từ vựng của riêng rẽ ông (du vocabulaire proustien), chứ không hề được sủ dụng đa dạng như là ngôn ngữ đại chúng. Về phần giờ Việt, nhờ vào những đặc tính kể trên, hoàn toàn có thể được xem như là một mảnh đất nền phì nhiêu, một khoáng sản phong phú, cơ mà nếu biết cách, tức là nếu chuyên cần chọn lọc và áp dụng từ tất cả cân nhắc, ta sẽ có được được một nền văn học tập sáng giá, như một mảnh vườn quí với đa số bông hồng rực rỡ, Điều này đã làm được kiểm chứng với đều tác phẩm văn học có giá trị của ta qua các giai đoạn lịch sử dân tộc vừa qua. Tuy vậy thôi, đây chưa hẳn là mục tiêu của nội dung bài viết này. Tôi đã có dịp bàn về khả năng diễn đạt của giờ đồng hồ Việt vào một bài viết trước đây (2), cũng tương tự hiện tượng áp dụng cẩu thả ngữ điệu Việt hiện thời ở trong nước rồi (3). Vậy xin trở về với chủ thể Proust còn đã bàn dở để đào sâu không chỉ có vậy về sự khác biệt giữa lưu ức và hồi ức, theo Proust.

Lưu ức và hồi ức xuất xắc hai các loại ký ức, theo Proust (*)

Đoạn văn nói đến mùi vị mẫu bánh madeleine với hai nhiều loại ký ức nằm ở chỗ đầu của tập một với tựa đề « Du côté de chez Swann » trong toàn cục « A la recherche du temps perdu » gồm bảy tập truyện của Proust. Đoạn văn này được dùng làm phần khởi đầu cho cục bộ tác phẩm vị ta có thể coi nó như chìa khóa mở cửa giúp cho độc giả vào được hang động khu vực ẩn lốt kho tàng kín của Proust. điện thoại tư vấn là chìa khóa open bởi vì, như đã trình bày ở trên, toàn bộ truyện của Proust được sản xuất trên sự riêng biệt giữa hai loại ký ức : loại lưu ức hay trí nhớ (mémoire volontaire ou mémoire de l’intelligence) là những gì ta chũm ý duy trì lại bằng trí tuệ và loại hồi ức tức là những gì được tích tụ trong kho ký kết ức ko kể ý hy vọng của ta vì chưng thuộc về núm giới cảm xúc (mémoire involontaire ou affective).

Sự minh bạch hai một số loại ký ức này không hẳn đã là phát hiện của Proust, cái được xem sáng chế tạo ra của Proust chính là ông đang nêu ra được tính vượt trội của các loại lưu ức không chủ ý do cảm giác hay hồi ức so với loại lưu ức tức là những sự khiếu nại ta hy vọng lưu giữ và rất có thể dễ dàng tìm lại bằng trí nhớ ( theo nghĩa thông thường của từ mémoire trong trường đoản cú điển.) chắc rằng để xem xét người đọc về tính ưu việt của của các loại hồi ức không chủ ý này nên một số trong những sách giáo khoa mới chọn mang lại đoạn văn mẫu tiểu đề « Một cõi nhân sinh trong một tách bóc trà » (Un univers dans une tasse de thé) nhằm mượn lời Proust để nhắc nhở ta rằng, chỉ nhờ xúc cảm hay xúc cảm tình cờ (như mùi vị bánh madeleine tẩm trà) mà toàn bộ những gì thuộc về đời sống trung tâm linh ta cảm giác được trong tiếp xúc với cố giới bên ngoài và bị vùi phủ trong tiềm thức new thức dậy trọn vẹn. « Và ngay lúc tôi cảm thấy lại được hương vị của miếng bánh madeleine tẩm trà ti ơn (tilleul) bà dì đưa mang đến tôi, tức thời tòa nhà cũ kĩ màu sắc xám bên trên lề phố nơi gồm căn phòng của tôi…, và cùng với căn nhà là thành phố, cái công trường tôi được phép tới đùa trước bữa ăn trưa, những tuyến đường mà tứ thời và bất kỳ thời tiết ra sao tôi được phái đi cài đặt đồ trong ngày, những con đường mà cửa hàng chúng tôi thường quốc bộ những buổi đẹp mắt trời. Và cũng như trò chơi mếm mộ của bạn Nhật lúc họ mang nhúng vào một chậu sứ đầy nước đầy đủ mẩu giấy vụn láo lếu độn, mà lại khi vừa mới được ngâm trong nước đột nhiên trỏ nên tất cả hình thù, với màu sắc, vươn lên là những bông hoa, phần đông ngôi nhà, những nhân đồ gia dụng mamg nhan sắc diện. Cùng với tôi cũng vậy, những cành hoa vườn công ty hay trong khu vui chơi công viên của ông Swann, và hầu như bông xúng trên dòng sông Vivonne, rồi đầy đủ bà tín đồ làm giúp vấn đề với túp lều tranh của họ, rồi nhà thời thánh và toàn cục Combray cùng với phụ cận, từng bấy thứ đó, tp và vườn tược, từ bóc tách trà của tôi dần dà hiện lên để đổi mới hiện thực. » ( Et dès que j’ai reconnu le gout du morceau de la madeleine trempé dans le tilleul que me donnait ma tante, aussitôt la vieille maison grise sur la rue… ; et avec la maison, la Place où on m’ envoyait avant déjeuner, les rues où j’allais faire des courses depuis le matin jusqu’au soir et par tous les temps, les chemíns qu’on prenait đam mê le temps était beau. Et comme dans ce jeu où les Japonais s’amusent à tremper dans un bol de porcelaine rempli d’eau de petits morceaux de papiers jusque-là indistincts qui, à peine y sont-ils plongés se tirent, se contournent, se colorent, se différencient, deviennent des fleurs, des maisons, des personnages consistants et reconnaissables, de même toutes les fleurs de notre jardin et celles du parc de M. Swann, et les nymphéas de la Vivonne, et les bonnes du village et leurs petits logis et l’église et tout Combray et ses environs, tout cela qui prend forme et solidité, est sorti, ville et jardins, de ma tasse de thé. (Du côté de chez Swann, coll. Bouquins, vol. 1, p. 59).

Nhưng tính chất sáng tạo của Proust chưa hẳn có vậy, không chỉ có giới hạn các loại hồi ức không chủ ý vào kỹ năng khai quật kho tàng dĩ vãng hơn nữa nói lên được thực tế của kho tàng vô giá bán đó . Ta hãy quay trở về với đoạn văn Proust nói về cảm xúc hoan lạc tràn ngập nơi ông khi new nhấp vào vị bánh madeleine : « Một khoái cảm tuyệt vời , lẻ loi, không rõ từ đâu tới tràn ngập nơi tôi. Nó làm tôi không còn mảy may vương vãi mắc về phần nhiều thăng trầm hệ lụy của đời tín đồ ngắn ngủi ; và, cũng tương tự hiệu lực của tình yêu, khoái cảm đó khiến tôi như vừa mới được rót đầy bởi một tinh thể quí báu : hay đúng ra chiếc tinh thể đó không phải trong tôi, nó là chính tôi . Tôi hết cảm xúc mình chỉ là 1 trong ngẫu trang bị tầm thường, mà biến đổi bất tử. » (Un plaisir délicieux m’avait envahi, ísolé, sans la notion de sa cause. Il m’avait aussitôt rendu les vicissitudes de la vie indifférentes, ses désastres inoffensifs, sa brièveté illusoire, de la même façon qu’opère l’amour, en me remplissant d’une essence précieuse : ou plutôt cette essence n’est pas en moi, elle était moi. (NBH gạch ốp chú). J’avais cessé de me sentir médiocre, contingent, mortel. Sdd, tr. 57). Mẫu khoái cảm tuyệt vời và hoàn hảo nhất ấy, tưởng chỉ trong tích tắc ai ngờ lại đó là thiên thu, bởi vì không chỉ độc nhất bám mùi vị bánh madeleine nhúng trà new làm dấy lên khu vực Proust cảm hứng hoan lạc ấy. Vào một vài thực trạng khác với phần đa tác nhân khác : mấy nốt nhạc của bạn dạng sonate Vinteuil, bước đi hụt hẫng do phiến đá mấp mô của một vỉa hè, giờ đồng hồ lanh canh của chiếc thìa bé dại va đụng với chiếc dĩa…, trong những trường thích hợp ấy Proust vẫn gặp gỡ lại cảm giác hoan lạc tương tự. Biến cố này, rất hoàn toàn có thể mỗi chúng ta có bắt gặp ít ra đôi cha lần trong đời. Nhưng vì chúng chỉ thoáng hiện ý muốn manh chập chờn, yêu cầu ta dễ thiếu cẩn trọng bỏ rơi chúng để gấp vã chạy theo những ảo ảnh hào quang lấp lánh lung linh ở đời. Với Proust, trái lại, ông đã tìm phương pháp chụp bắt nó, níu kéo nó, tìm biện pháp cố giữ nó lại để so sánh đào sâu kiếm tìm hiểu. Nhờ vào vậy ông đã phát hiện tại được rằng những cảm xúc ta tưởng mong muốn manh phù ảo ấy lại đó là hiện thực với chân tính đời sống, new chứa chất cái tinh thể vạn đồ dùng (l’essence des choses, chữ của Proust) buộc phải chúng mới mang đến được mang lại ta niềm hoan hỉ thuộc về vĩnh hằng.

Tới trên đây tôi thấy gồm vài điểm cần được làm thêm sáng tỏ tương quan đến một bài viết khá hiếm hoi cũng nói tới tác phẩm « A la recherche du temps perdu » mà tôi đã có đọc trước đây. Đó là bài viết của công ty phê bình Thụy Khuê có tựa đề : MARCEL PROUST (1871-1922), đăng trên tập san VĂN số 37&38 tháng Giêng&Hai 2000, (tr.204-210). Nội dung bài viết khoảng bảy trang là một trong những tài liệu hữu dụng cho các ai ý muốn có một cái nhìn bao hàm về thân cụ sự nghiệp với một khái niệm đại cương về cửa nhà của ông. Nhưng mà để nói lên giá trị tư tưởng của ông, cũng giống như nội dung thâm thúy của tác phẩm, mà lại chỉ tóm lược trong vài sản phẩm ngắn ngủi như :: « Proust tạo cho một quả đât thăng hoa các ngành nghệ thuật của rất nhiều thời, trong sự phối hợp hai yếu ớt tố khôn xiết xa nhau :hiện thực cùng mộng tưởng, để đạt mức mục đích cuối cùng : tra cứu lại thời hạn đã mất » ; hoặc « Thời gian là cuốn sử thi của cuộc đời, là kho tàng kín bị quăng quật quên. Dựa vào nguồn tung của cam kết ức, đơn vị văn phục sinh dĩ vãng. Đó là chân thành và ý nghĩa sâu xa duy nhất của item Đi Tìm thời hạn Đã Mất ». (Bdd, tr.204-205), tôi e rằng rất có thể gây ngộ nhận khiến cho người phát âm khó nuốm được hồ hết điểm chính yếu nói lên sự tìm kiếm tòi sáng tạo của Proust.

Trước hết, giả dụ quả thực trong sản phẩm Proust có phối kết hợp hai yếu tố vô cùng xa nhau chừng là hiện thực và mộng tưởng thì, theo tôi hiểu, không gian văn học proustien không hẳn là sự kết hợp hai yếu ớt tố vô cùng xa nhau : hiện nay thực cùng mộng tưởng, theo đánh giá và nhận định của bài phê bình. Trái lại, hai yếu tố này Proust đem kết hợp không cốt để đói nghịch bọn chúng với nhau, mà đa số nhằm giải ảo cho ta về điều mà lại trong cuộc sống thường ngày hàng ngày ta vẫn quen thuộc đối nghịch cái thực với cái hư (hay ảo) hoặc cái chân với cái giả. « Thực » là thực, « hư » là hư, nhì yêu tố ấy lúc nào chẳng kháng đối nhau, ràng ràng như white với đen, như ngày cùng với đêm, sao lại nói Proust mang ra giải ảo ? Giải ảo cái gì cơ chứ ? Vâng, quả và đúng là vậy. Đúng là thực và hư tất cả đối nghịch nhau, như ngày cùng với đêm, như ánh sánh với láng tối, theo nghĩa tự điển, hoặc với chiếc nhìn quen thuộc của ta bằng cái quan sát của giác quan hay trí óc trong cuộc sống thường ngày hàng ngày. Nhưng có chắc cái gì sờ sờ trước đôi mắt ta bao giò cũng chính là thực, còn cái gì chập chờn, khi ẩn khi lúc này cũng đều là ảo không ? Để tất cả câu vấn đáp chính xác, kiến nghị hãy xét một trường hợp nắm thê như sau : Buổi sáng, tỉnh giấc ta thấy phương diện trời mọc sinh hoạt phương Đông, chiều tối lại thấy nó lặn ở phương Tây. Sờ sờ như 2 năm rõ mười ai cơ mà chẳng thấy. Mang dụ gồm ai còn quyết đoán rằng trái đất đó là trung trọng tâm của vũ trụ với mặt trời bắt buộc xoay quanh trái đất, sẽ không thiếu gì mấy em học sinh tiểu học tập cười cho thúi mũi ra. Ấy vậy mà thời điểm đầu thế kỷ thứ 16, gồm nhà chưng học thương hiệu Gallilée suýt bị lên giàn hỏa thiêu vị đã từ chối điều này, được xem như là chân lý giáo điều của thời đại ông sống. Cũng may nhờ ông là 1 trong những nhà thiên văn học tập xuất chúng, nên mới ra khỏi nạn bị thiêu sống sau khi chịu nhìn nhận và đánh giá là tôi đã lầm và công khai minh bạch tuyên bố rằng chủ yếu mạt trời chuyển phiên quanh trái đất, chứ chưa hẳn ngược lại. Tuy nhiên khi một mình trong phòng, ông vẫn không dứt lẩm bẩm : Vậy cơ mà nó (trái đất) vẫn quay, vẫn cù cơ mà” (Et pourtant elle tourne, elle tourne). Vậy gồm phải vật gì vẫn sờ sờ ta thấy rõ bởi hai bé mắt phần nhiều là thực, và cái gì không đập vào thị giác của ta rất nhiều là , là ảo?

Với thê giới bốn nhiên cơ mà đã tất cả những hiện tượng dẫn đến lầm lẫn khổng lồ tổ cha như vậy, nói đưa ra đến cõi sống thế gian với gần như con tín đồ cái lưỡi ko xương đề xuất nhiều đường lắt léo? bộ tưởng tôi nói hỗn sao? không tin cứ chú ý vào tình tiết thời cuộc gần đây la thấy liền. Sụ tích kể rằng, cũng không xa lắm đâu, bắt đầu thế kỷ trước thôi, gồm một nhân thứ xuất chúng tự cho mình là sứ đưa của trời được phái xuống dương thế đê đem lại cơm no áo nóng cho thập loại chúng sinh còn bắt buộc trầm luân trong dương gian ai bể khổ. Để thực hiện sứ mạng, ông ta nhà trương tạo ra một xóm hội lý tưởng trong những số ấy con fan sống bình đẳng, nạp năng lượng ở với nhau gồm tình bao gồm nghĩa trong niềm tin tương trợ làm theo năng lực hưởng theo nhu cầu. Để thực hiện sứ mạng, ông ban đầu bằng quá trình của bất kể nhà canh tác bài bản nào, tức thị dọn cỏ mang đến sạch trước khi gieo hạt kiểu như mới. Cũng may là công tác làm việc còn dang dở, ông đã có được triệu về chầu trời, còn lại biết bao yêu thương tiếc cho đám môn đồ cuồng tín của ông. Chả cố mà có một nhà thơ, để tỏ lòng mến tiếc, đã vậy kiệt nhỏ tim, nặn hết đầu óc trong óc để viết ra bài bác văn tế rồi khóc rống lên như sau: “ Thương phụ thân thương mẹ, yêu mến chồng ; Thương bản thân thương một, yêu quý ông yêu đương mười” Mãi khi phát hiện được rằng ông ta là một chúa trùm đồ gia dụng tể đã chuyển vào lò sat sinh mặt hàng triệu nhỏ người, ai nấy đều té ngửa, mong muốn té tè ra quần luôn. Nhưng lại đâu bao gồm phải chỉ ngơi nghỉ phương Đông với ở cố kỷ trước mới tất cả chuyện này. Lịch sử là một sự tái diễn không dứt mà. Tỉ dụ như vừa mới qua lãnh tụ của một giang sơn nghe đâu được một số ít nhiều đệ tử tôn lên hàng minh chúa, vày khi ra tranh cử ông hứa hẹn đủ điều. Cơ mà khi cố được quyền bính rồi, ông lại hành vi tiền hậu bất nhất, nói một đằng làm cho một nẻo. Lúc đại dịch covid-19 bước đầu lây lan, và tuy vậy đã được cảnh báo, ông ko mảy may quan tâm đến chuyện ngừa đối phó. Đến khi bạn dân chết lăn ra như rạ, ông lại chăm chăm sóc điểm mặt, nêu đích danh hung thủ để chứng minh ông không tồn tại trách nhiệm gì trong vụ bài toán này. Vậy là hiện nay đã biết hung thủ rồi nhé. Ai muốn kiện tụng gì cứ câu hỏi làm đơn đi kiện củ khoai, hay lẽ ra là ông quản trị Hội y tế quốc tế (WHO) về tội âm mưu đồng lõa, đã nhắm mắt làm ngơ để cho thủ phạm thoải mái gieo rắc vi khuẩn gây chết người trên toàn núm giới. Ôi dào, đời là cố gắng đó! Càng văn minh tân tiến bao nhiêu, con bạn càng bị lôi cuốn vào vòng kim cô kì ảo hư hư, thực thực của trí tuệ ảo (intelligence artificielle) bấy nhiêu, nặng nề mà lường được đâu là cái giả, đâu là cái chân (cái « chân » theo nghĩa « chân, thiện, mỹ », chứ không phải là chiếc « cẳng » đó nghen, bà con). Về phần Marcel Proust, mặc dù còn không được gia nhập quả đât văn minh tân tiến của thời đại bọn chúng ta, tuy nhiên được chứng kiến những biểu diễn ảo thuật xập xí xập ngầu của buôn bản hội thượng giữ thời bấy giờ đồng hồ cũng đủ có tác dụng ông bi đát nản. Bởi thế ông bắt đầu dành ngay gần hai mươi năm quãng đời còn lại để đi tìm kiếm cái ý vị, cái bản thể chân chất của cuộc sống cội nguồn, có nghĩa là cái « chân »m cái « thực » thuộc về cõi vĩnh hằng. Và đó cũng là kim chỉ nam của Proust trong cố gắng nỗ lực « Đi tìm thời gian đã mất.»

Nhưng để đạt được mục tiêu đó, Proust lại không coi thời gian là cuốn sử thi cuộc đời, là kho báu bị quăng quật quên. Nhờ mối cung cấp chảy ký ức, nhà văn phục hồi dĩ vãng được. Chính vì Proust ko coi ký ức như một nhỏ suối, mà lại nếu siêng năng lội ngược dòng, ta rất có thể tìm ra đầu đuôi của nó. Proust cấm đoán ký ức là vậy, phải ông mới phân điều nhưng ta vẫn quen điện thoại tư vấn là « trí nhớ » ra thành « mémoire volontaire » xuất xắc « lưu ức » và « mémoire affective » tốt « hồi ức », như đã trình diễn ở trên. Giữ ức là nơi dòng nước suối bước đầu chảy ra, chứ chưa hẳn là mạch mối cung cấp của nó. Chỉ tất cả phần « hồi ức » giỏi « mémoire affective » bắt đầu là mạch nguồn, nhưng lại ẩn sâu trong lòng đất mà, chỉ bằng giác quan tuyệt trí tuệ, ta ko thể nhận thấy được còn nếu không nhờ vào một như ý tình cờ làm sao đó. Và sự như mong muốn tình cờ ấy là do cảm xúc đem đến. Không nhờ vào nó, ta đang không khi nào tìm lại được cái « kho tàng quăng quật quên ». Bởi vì vậy, « kho tàng bị bỏ quên » theo Proust, không phải những gì ta biết là của ta, ở trong về ta nhưng có những lúc bị đầu óc quên đi, không thể nhớ tới nên trở thành bí mật. Ngược lại nó trở thành kín đáo vì bị bỏ quên theo đúng nghĩa bị bỏ quên, nghĩa là do ta lơ là hoặc khinh thường không đon đả tới nó khiến nó trở thành thất lạc, nhưng không còn là thất thoát với ta. Chỉ thất lạc mà không hề thất thoát vì kho tàng kỷ niệm ấy ko hề bị loại bỏ ra khỏi bộ lưu trữ hay vùng cam kết ức của ta. Cơ mà vì vày sự vô tâm hay vô tình của ta, cho nên nó bị bỏ rơi vào cảnh quên lãng, mỗi khi một thêm sâu để sau cùng bị dồn xuống tận thuộc của cõi vô thức. Tuy nó vẫn ở trong về đời sống trung ương linh của ta, nhưng vị bị ta lơ là bỏ rơi cần dần dà nó phần nhiều hoàn toàn bị nockout ra khỏi vùng đầu óc của ta. Với từ thất lạc nó rất có thể trở thành thất thoát, còn nếu không nhờ một ngẫu nhiên tình cờ nào đó giúp ta phát hiển thị nó, để ta được sinh sống lại những cảm xúc đẹp đẽ của tất cả một form trời kỷ niệm. Đó là trường phù hợp khi Proust được nhấp vào miếng bánh madeleine được tẩm trà tilleul bởi vì dì Léonie trao cho. Đã từ lâu, vẫn quen thuộc nhìn các cái bánh này được bày phía trong gầm tủ kính của các tiệm bánh ngọt, bắt buộc chúng chẳng chẳng mang về cho Proust một cảm hứng nào. Còn nếu như không nhờ hương vị của miếng bánh ấy được tẩm trà, có lẽ rằng không khi nào Proust có cơ hội được sinh sống lại đầy đủ những cảm hứng êm ái của thời niên thiếu tại Combray

Điều này, Proust nói rất rõ ràng trong một phân đoạn ngắn được để trước trích đoạn nói đến mùi vị loại bánh madeleine : « Cái (dĩ vãng ấy) ta bao gồm tìm cách mấy để thức dậy cũng chỉ hoài công mà lại thôi, mọi cố gắng nỗ lực bằng trí tuệ đều vô ich.. Mẫu kho tàng kín ấy không được chứa dấu chỗ trí tuệ buộc phải không nằm trong vòng tay trí tuệ, mà lại ẩn vết trong một đồ dùng thể nào đó ta không có ngờ (nếu như không nhờ vào vào xúc cảm tình cờ bởi vật thể đó có tác dụng sông dậy nơi ta). Vậy mà loại vật thể ấy lại chỉ do tình cờ ta mới biết được, bằng không có thể tới mãn đời ta vẫn không gặp được nó. » (C’est peine perdue que nous cherchions à (…) évoquer (ce passé), tous les efforts de notre intelligence sont inutiles. Il est caché hors de son domaine et de sa portée en quelque objet matériel (en la sensation que nous donnerait cet objet). Cet objet, il dépend du hasard que nous